Помощничек
Главная | Обратная связь


Археология
Архитектура
Астрономия
Аудит
Биология
Ботаника
Бухгалтерский учёт
Войное дело
Генетика
География
Геология
Дизайн
Искусство
История
Кино
Кулинария
Культура
Литература
Математика
Медицина
Металлургия
Мифология
Музыка
Психология
Религия
Спорт
Строительство
Техника
Транспорт
Туризм
Усадьба
Физика
Фотография
Химия
Экология
Электричество
Электроника
Энергетика

Другой паловы XVI – XVIІ ст. як крыніца па гісторыі Беларусі



Праблема вызначэння мемуараў XVI – XVIІ ст. з’яўляецца для крыніцазнаўцаў найбольш складанай, паколькі мемуарную літаратуру гэтага перыяду вельмі складана аддзяліць ад публіцыстыкі, эпісталярных твораў, а часам нават ад летапісу. Аб гэтым сведчаць спрэчкі наконт Баркалабаўскага летапісу, а таксама такой цікавай крынiцай, як «Дзённікі паходаў Стэфана Баторыя на Расію».

«Дзённікі…» складзены ў выглядзе пісьмаў, аднак апавядаюць не аб прыватных падзеях, а з’яўляюцца лаканічнымі запісамі ходу баявых дзеянняў. Так, дзённік апошняга паходу Стэфана Баторыя на Расію (асада Пскова) складзены ў перыяд з ліпеня 1581 па 1582 г. адным з сакратароў каралеўскай канцылярыі ксяндзом Станіславам Піятроўскім па даручэннi кароннага гетмана Андрэя Апалінскага. У арыгінале рукапісу ёсць шматлікія памылкі і пропускі. Але вінаваты ў гэтым не перапісчыкі. Справа ў тым, што пераважная частка пісьмаў пісалася ў спешцы, у палатках, напярэдадні бою і гэта безумоўна адбілася на якасці тэкстаў. Аўтары у значнай ступені імкнуліся (як і папярэднікі-летапісцы) бясстрасна дзень за днём паведамляць пра ход ваенных дзеянняў. Апошняе і складае асноўны змест гэтых твораў. Аднак часам аўтары робяць эмацыянальныя адступленні («гледзячы на гэта, і мы праслязіліся»), паведамляюць пра перамовы з Маскоўскай дзяржавай, пра місію А. Пасевіно аб дзейнасці езуітаў у Полацку, змяшчаюць апісанні дыпламатычных прыёмаў, правілаў ваеннага паходу і г. д.

Акрэсліваючы «пераходны» характар Баркалабаўскага летапісу, «Дзённікаў паходаў Стэфана Баторыя» і Люблінскага сойму, большасць гісторыкаў лічыць самым раннім мемуарным помнікам з вядомых у сучасны момант «Гістарычныя запіскі» Фёдара Еўлашоўскага, напісаныя на беларускай мове ў 1603 – 1604 гг. У іх аснову, відаць, ляглі дзённікавыя запісы аўтара за папярэднія 40 гадоў. Ф. Еўлашоўскі – ураджэнец Брэстчыны (1546 – 1619), дробнапамесны шляхціц, адукаваны чалавек і здольны юрыст, беларускі мемуарыст. Ён доўгі час служыў падсудкам (судовым абвінаваўцам, памочнікам суддзі) Навагрудскага павятовага суда, неаднаразова выбіраўся дэпутатам сейма Рэчы Паспалітай. Яму даводзілася весці справы высокапастаўленых асоб у судах розных інстанцый, што было звязана з частымі паездкамі па беларускіх і польскіх гарадах і давала багаты матэрыял для назіранняў.
Ф. Еўлашоўскі быў доўгі час у блізкіх адносінах з Крыштафам Радзівілам Сіроткам, меў даволі блізкія адносіны са Стэфанам Баторыем, з’яўляўся сведкам заключэння Люблінскай уніі, членам камісіі па складанні «Трыбунала Вялікага княства Літоўскага» – статута вышэйшага дзяржаўнага суда. Таму ў дзённіку, побач з адлюстраваннем свайго ўласнага жыцця, змяшчаецца багаты матэрыял для вывучэння палітычнай гісторыі, культуры Беларусі XVI ст., светапогляду, побыту, адносін да падзей прадстаўнікоў розных класаў, найперш шляхты.

Арыгінал мемуараў захаваўся ў няпоўным аб’еме. Адсутнічае ўступная частка; не выключана, што запісы вяліся і пасля 1604 г., якім абрываюцца мемуары. Першая публікацыя крыніцы была ажыццёўлена
Ф. Любамірскім з польскага перакладу. Крыху пазней, у 1886 г., твор Еўлашоўскага апублікаваў па львоўскай копіі ўкраінскі гісторык
У. Антановіч (назваўшы аўтара Ф. Еўлашэўскім).

Пэўную цікавасць як крыніца аб польска-літоўскай інтэрвенцыі ў Маскоўскую дзяржаву ўяўляе «Дыярыуш» Самуіла Маскевіча – непасрэднага ўдзельніка падзей. Галоўная ўвага ў ім нададзена ваенным падзеям. «Дыярыуш» С. Маскевіча не з’яўляецца дзённікам у поўным сэнсе гэтага слова. Толькі яго кароткія пачатковыя запісы (з 1594 па
1604 г.) сапраўды маюць характар дыярыуша. Пасля ж запісаў аб 1604 г. летапісная манера выкладання змяняецца. На змену сухой канстатацыі фактаў прыходзіць разгорнутае, эмацыянальна насычанае сюжэтнае апавяданне. Апісанне падзей і фактаў становіцца больш дэтальным; аўтар то забягае наперад, то вяртаецца да мінулага, істотна парушаючы храналагічную паслядоўнасць выкладання. Гэта сведчыць пра тое, што «Дыярыуш» С. Маскевіча ствараўся не па свежых слядах падзей, а па ўспамінах аб мінулых часах. Таму і назва «дыярыуш» з’яўляецца ўмоўнай.

У сваім творы С. Маскевіч імкнецца аддаць належнае гераізму і сяброў, і ворагаў (дарэчы, такая ж рыса характэрна і аўтарам «Дзённікаў» паходаў С. Баторыя). Аўтар паказвае Міхаіла Шэйна, арганізатара абароны Смаленска, як мужнага воіна і вопытнага палкаводца і адначасова бяздарнасць Дзмітрыя Шуйскага, які ўцёк з поля бою і даў магчымасць каралеўскім войскам бесперашкодна ўвайсці ў Маскву. Аўтар захапляецца прыгажосцю Масквы, якая, па яго словах, сапраўды нагадвала «Трэці Рым». Працяглае знаходжанне ў Маскве, частае наведванне баяр у якасці ганаровага госця ці сябра дало магчымасць С. Маскевічу пазнаёміцца з іх бытам і звычаямі. Асабліва яго ўражвалі адсутнасць у маскавітаў еўрапейскай адукацыі, іх адносіны да жанчын, музыкі, танцаў, Кітай-горад, зброя. Значнае месца ў «Дыярыушы» займае паказ некаторых рыс жыцця рускага сялянства і яго адносіны да інтэрвентаў. Ён справядліва падкрэсліваў, што інтэрвенцыя ўздымала просты люд на барацьбу. Народная помста ў адлюстраванні С. Маскевіча хоць і страшны, але заканамерны вынік вайны.

С. Маскевіч імкнуўся крытычна адносіцца не толькі да сваіх сяброў і ворагаў, але і да сябе. Вобраз самога мемуарыста займае ў творы значнае месца. Гэты небагаты шляхціц яшчэ ў маладыя гады паступіў на воінскую службу ў спадзяванні выбіцца ў людзі, забяспечыць свой матэрыяльны дабрабыт. Праслужыўшы каля 20 год, аб'ездзіўшы ўсю Прыбалтыку, Масковію і Украіну, ён звольніўся ў чыне палкоўніка. Нягледзячы на сваю сціплую адукацыю, С. Маскевіч з’яўляўся інтэлігентным чалавекам і ўмеў прыстасоўвацца да розных умоў. Адвага і разважлівасць, вясёлы нораў і сяброўская прыязнасць да іншых садзейнічалі яго аўтарытэту не толькі сярод шляхты, але і магнатаў. С. Маскевіч быў чалавекам верацярпімым, якога не хвалявала рэлігія, а вырашэнне палітычных пытанняў ён лічыў прэрагатывай магнатаў. Магчыма, гэтым і можна растлумачыць тую палітычную непрадузятасць, якая выяўляецца ў яго «Дыярыушы».

Цікавым помнікам, які адлюстраваў падзеі нацыянальна-вызваленчай вайны пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага, з’яўляецца «Дыярыуш» Багуслава Маскевіча, сына Самуіла Маскевіча. Б. Маскевіч з’яўляўся ўдзельнікам карных экспедыцый напачатку у войску Іерэміі Вішнявецкага на Украіне, а пасля ў войску Януша Радзівіла на Беларусі. «Дыярыуш» пачынаецца з кароткіх аўтабіяграфічных запісаў за 1643 г. і абрываецца на звестках за 1649 г. (заключная частка твора ў рукапісе не захавалася). Значнае месца ў «Дыярыушы» Б. Маскевіча займаюць апісанне падзей, якія папярэднічалі паўстанню Б. Хмяльніцкага, адлюстраванне жыцця магнацкага двара Іерэміі Вішнявецкага, але гэта з’яўляецца толькі пралогам да той асноўнай часткі твора, дзе распавядаецца аб нацыянальна-вызваленчай барацьбе на Украіне і антыфеадальнай вайне на Беларусі. У спадчыну ад бацькі Багуслаў узяў уменне не толькі назіраць, але дакладна і вобразна адлюстроўваць убачанае, пачутае і перажытае. Сведчаннем таму ў «Дыярыушы» з’яўляецца апісанне Запарожскай Сечы, украінскага стэпу, задушэнне паўстання ў Мазыры
і г. д. У яго «Дыярыушы» ёсць шмат выдатна выпісаных батальных сцэн, партрэтных і пейзажных замалёвак, тонкіх назіранняў. Аўтар паказвае вайну з усёй яе жорсткасцю, разбурэннямі і шматлікімі ахвярамі. Асабліва вобразна апісана пакаранне паўстанцаў у Мазыры, Бабруйску, Рэчыцы. Аднак сімпатыі Б. Маскевіча не на баку ўдзельнікаў паўстання, паколькі апошнія, па меркаваннi мемуарыста, падрывалі адзінства Рэчы Паспалітай.

Вялікую гісторыка-пазнавальную цікавасць уяўляе «Дыярыуш» беларускага шляхціца Адама Каменскага-Длужыка, які трапіў у канцы 1687 г. у маскоўскі палон і вымераў сваімі крокамі ўсю Маскоўскую дзяржаву на доўгім шляху ў далёкі Якуцк, а адтуль у Запаляр’е і Прымор’е ў якасці зборшчыка ясаку (падатку). А. Каменскі-Длужык цікавіўся літаральна ўсім: адлегласцю паміж гарадамі і населенымі пунктамі, іх эканамічным становішчам і геаграфічным размяшчэннем, навакольнай флорай і фаунай, жыццём, бытам і звычаямі мясцовых жыхароў і г. д. Ён сімпатызуе абарыгенам, нягледзячы на іх язычніцкі вобраз жыцця і нізкі культурны ўзровень. «Дыярыуш» А. Каменскага-Длужыка з’яўляецца, бадай, самым першым з усіх вядомых помнікаў пра Сібір. «Дыярыуш» напісаны на польскай мове, але апошняя не адрозніваецца ў Каменскага чысцінёй. У ёй даволі выразна выяўляюцца як русізмы, так і беларусізмы, выкарыстанне якіх ніколі б не дазволіў сабе карэнны паляк. Можна меркаваць, што А. Каменскі-Длужык паходзіў з асяроддзя спаланізаванай шляхты, якая пераважала ў заходняй частцы Беларусі. Мемуарыст не называе месца свайго нараджэння, нават тады, калі гэта выклікалася ходам апавядання. Ён толькі адзначае, што быў рэпатрыіраваны з Масквы і дастаўлены ў сваю «пажаданую айчызну» – Беларусь, дзе ў хуткім часе, 27 студзеня 1667 г. ён памёр і быў пахаваны ў Нясвіжы.

У сярэдзіне XVII ст. у развіцці мемуарнай літаратуры акрэсліваюцца пэўныя змены. Шматлікія войны, спусташэнні, голад і звязаныя з імі песімізм, апатыя, апалітычнасць акрэсліваюць паступовую і своеасаблівую пераацэнку каштоўнасцей мемуарыстамі. На першы план паступова выходзіць апісанне ўласнага жыцця, а не грамадска-палітычных падзей. Такі паварот у бок эгацэнтрызму (што так ярка выявіўся ў мемуарнай літаратуры наступнага, XVIII ст.) відаць ужо ў «Хроніцы» Яна Цадроўскага. Гэта – сямейная хроніка, якая па форме (асабліва сваім пачаткам) нагадвае аўтабіяграфію. Я. Цадроўскі ў 1637 г. у свіце Багуслава Радзівіла наведаў Галандыю, Францыю, Англію, затым у 1641 г. ажыццявіў паўторнае, поўнае няўдач і прыгод падарожжа ў Галандыю. Так ці інакш гэтыя звесткі знайшлі сваё адлюстраванне ва ўспамінах. Дарэчы, як і апавяданне аб тым, як інертны ў палітычных адносінах Я. Цадроўскі быў уцягнуты ў шляхецкую змову ў Мінску супраць маскоўскага войска. Праўдзіва і вобразна апісаны ім пагром езуітамі пратэстанцкай абшчыны ў Вільні. Не ў меншай ступені адлюстраваны і старонкі сямейнага жыцця: смерць бацькі, нараджэнне дзяцей, уласнае вяселле і г. д. Мемуарыст сам дакладна акрэслівае эгацэнтрызм свайго апавядання, вызначаючы мэту ўспамінаў: «Каб дзеткі мае ведалі, як служыў я майму ваяводству і мілай айчыне».

2.4. Мемуарная лiтаратура XVIII ст.[lxxviii]

2.5. Літаратура падарожжаў як гістарычная крыніца.

Запіскі замежных дыпламатаў і падарожнікаў




Поиск по сайту:

©2015-2020 studopedya.ru Все права принадлежат авторам размещенных материалов.